مقدمه و طرح مسئله
این نشست با محوریت چالشهای ورود علوم انسانی به زیستجهان دیجیتال برگزار شد. در ابتدای جلسه، مهندس دنا شمسیزاده به تضاد موجود میان روشهای سنتی پژوهش (که عمدتاً مبتنی بر منابع متنی هستند) و ابزارهای نوین تحلیل داده اشاره کرد. وی تأکید کرد که در دیجیتالسازی متون تاریخی، حفظ «سیاق» (Context) و ارتباط میان مفاهیم اهمیت حیاتی دارد و صرفاً تبدیل متن به فایلهای رایانهای کافی نیست.
نقشه دانش؛ پلی میان متون سنتی و فناوری دیجیتال
بخش اصلی ارائه به معرفی «نقشه دانش» (Knowledge Map) اختصاص یافت. این ابزار به جای ذخیره پراکنده اطلاعات، مفاهیم را در یک منظومه و شبکه به هم پیوسته ثبت میکند.
مهندس شمسیزاده برای استانداردسازی این شبکهها به دو ابزار کلیدی اشاره کرد:
- استاندارد CIDOC-CRM: چارچوبی منطقی که دادهها را به شکل «سهتایی» (مفهوم، رابطه، مفهوم) خرد کرده و ارتباط رویدادها (مثل تولد، عضویت یا خلق اثر) را با زمان و مکان مشخص میکند.
- اصطلاحنامه Getty: مرجعی برای یکسانسازی نامگذاریها در تاریخ هنر تا پژوهشگران سراسر جهان از یک زبان مشترک استفاده کنند. همچنین پلتفرم ResearchSpace به عنوان ابزاری کاربرپسند برای پیادهسازی این استانداردها و ترسیم نقشهها معرفی شد.
مطالعه موردی: بازخوانی انتقادی تاریخ «زنان باوهاوس»
برای نمایش کارکرد عملی نقشههای دانش، دادههای مربوط به زنان مدرسه هنری باوهاوس (۱۹۱۹-۱۹۳۳) مورد بررسی قرار گرفت. ارائهدهنده با بررسی اطلاعات زندگینامهای افرادی چون «گونتا اشتولتسل» (Gunta Stölzl) نشان داد که چگونه تبدیل متن به گرافهای اطلاعاتی میتواند روایتهای تاریخی را دگرگون کند.
دستاوردهای این تحلیل شبکهای عبارت بودند از:
- رد روایتهای مسلط: برخلاف تاریخنگاریهای رایج که فعالیت زنان باوهاوس را منحصراً به «کارگاه نساجی» محدود میکردند، خروجیهای نقشه دانش نشان داد که زنان در کارگاههای فلز، نجاری و سفالگری نیز حضور فعال داشتهاند.
- خلق پرسشهای آماری: استخراج دادهها (Query) مشخص کرد که از ۴۶۸ دانشجوی زن در باوهاوس، تنها ۳۸ نفر فارغالتحصیل شدهاند؛ آماری که لزوم بازنگری در ادعای «برابری کامل جنسیتی» در این مدرسه را برجسته میکند.
- نمایان شدن نقشهای پنهان: نقشه دانش توانست شکافهای اطلاعاتی و همچنین تأثیر افراد غیررسمی مانند «لوسیا موهولی» (عکاس کلیدی مدرسه و همسر یکی از اساتید) را که در حاشیه تاریخ مانده بودند، به وضوح نشان دهد.
پرسش و پاسخ پایانی
در بخش پایانی نشست، الهه وثوقی پرسشی کلیدی درباره «نقطه شروع استخراج دادهها» مطرح کرد. مهندس شمسیزاده در پاسخ تأکید کرد که استخراج دادهها کاملاً به «هدف و محدوده تعریفشده برای پروژه» بستگی دارد؛ برای مثال در این پژوهش، تنها فعالیتهای زنان در بازه زمانی حضورشان در مدرسه باوهاوس (۱۹۱۹-۱۹۳۳) هدفگذاری شده بود و فعالیتهای پس از مهاجرت آنها در فازهای بعدی پژوهش جای میگیرد.
این نشست با تأکید بر اهمیت استفاده از بازنماییهای تصویری و خطوط زمانی (Timeline) برای کشف همپوشانیها و الگوهای جدید در پژوهشهای تاریخ هنر پایان یافت.
